حکیم اسماعیل جرجانی پزشک و پژوهشگر آزمایشگاهی

     زین‌الدین ابوالفضائل اسماعیل حسین جرجانی معروف به حکیم اسماعیل جرجانی در سال ۴۲۲ شمسی (۴۳۴ قمری) در گرگان و به روایتی دیگر در گُرگانْج (اورگنج) خوارزم چشم به جهان گشود. حکیم جرجانی که پایه گذار مکتب ایرانی در طب اسلامی است پس از ابن سینا نخستین دانشمندی است که در آثار خود مباحث علم پزشکی را از مسیر مشاهدات آزمایشگاهی بررسی می کرده است. وی  پژوهنده و پزشک حاذقی است که  علاوه بر پزشکی در فلسفه، ادبیات و عرفان نیز سرآمد دوران خود بوده است و از بررسی نوشته هایش چنین بر می آید که وی بر آثار به جامانده از پیشینیان خویش همچون ابن سینا، محمد بن زکریای رازی، ابوالحسن طبری ترنجی، احمد فرخ، عیسی صهاربخت، علی بن عیسی کحال و پزشکان یونانی نظیر جالینوس، بقراط و اهرن تسلط بالایی داشته است. همچنین حکیم جرجانی از اولین دانشمندانی است که کتاب بی نظیرش” ذخیره خوارزمشاهی“ را که دایره‌المعارف بزرگ پزشکی است به  زبان فارسی نوشته است. در این کتاب مهم مباحث گوناگون علم پزشکی و دارو‌های زیادی جهت تسکین درد ها و معالجه‌ی بیماری‌های گوناگون تشریح شده است. همچنین بخش های مهمی از این کتاب وزین و ارزشمند پزشکی که دربرگیرنده ۷۵۰۰۰۰ واژه، در نه کتاب (۷۵ باب، ۱۱۰۷ فصل) است با هدف تشخیص بیماری ها به مشاهدات آزمایشگاهی نمونه های انسانی و مایعات بدن  اختصاص یافته است. حکیم اسماعیل جرجانی موثرترین فرد در ترقی دوران تجدد طب ایرانی به شمار می رود و با تالیف این کتاب، علاوه ‌بر خلق یک اثر برجسته پزشکی، مکتب ملی فارسی ‌نویسی را نیز بنیان‌گذاری نمود و مهمترین مطالب پزشکی را به‌ طور جامع و قابل فهم به رشته‌ی تحریر درآورد.  بسیاری از جملات و اصطلاحات حکیم جرجانی بعد‌ها در علم پزشکی کاربرد وسیعی یافته و از اینرو از وی به عنوان دانشمندی یاد می شود که ادبیات دانش پزشکی را بنیان نهاده است. در ایران با هدف پاسداشت مقام شامخ این پژوهنده، آزمایشگر و پزشک صاحب نام، سی ام فروردین ماه هرسال که مصادف با زادروز وی می باشد به عنوان روز ملی آزمایشگاه نامگذاری شده است.

منابع قابل رجوع:

1. Selin, H., Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Berlin New York: Springer. 2008, p. 131.
2. Abivardi, C., Iranian Entomology: An Introduction. Springer. 2001, p. 484.
3. Golshani S. A., Sayyed Ismael Jorjani, The famous Iranian physician and philosopher. Jorjani Biomed J. 2014; 2 (2): 71-69.